مؤمن ، و بريدن از خلق براى حق سخت است ، و سفر از نفس سوى خداى صعب و سخت است ، و صبر با خداى سخت‌تر . پس سختى صبر را از شواغل دل ياد كرد ، آن گاه سختى بريدن از خلق . و سخت‌ترين علاقتها بر نفس علاقت خلق است و دوستى جاه ، چه لذت مهترى و غلبه و طلب رفعت و تبع گرفتن غالب‌ترين لذتهاست بر نفوس عاقلان در دنيا . و چگونه غالب‌تر لذتها نباشد ! و مطلوب آن [ 96 ] صفتى است از صفات حق تعالى ، و آن ربوبيت است . و ربوبيت دل را مطلوب و محبوب است بطبع ، براى آن كه در او مناسبت كارهاى ربوبيت است . و قول حق تعالى : قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي « 110 » حكايت از آن است . و دل براى دوست داشتن آن نكوهيده نيست ، و براى آن نكوهيده است كه غلطى كرده است به سبب فريفتن ديو ملعون دور كرده از عالم امر ، چه حسد كرده است او را بر آن كه از عالم امر است ، و گمراه گردانيده ، و چگونه بدان نكوهيده باشد ، و او بدان سعادت آخرت مىجويد ! و نمىطلبد مگر بقاى بى فنا ، عزت بى مذلت ، و امن بى خوف ، و توانگرى بى درويشى ، و كمال بى نقصان . و اين همه از صفات ربوبيت است . و او بر طلب آن نكوهيده نيست ، بلكه حق هر بنده آن است كه طالب باشد ملك عظيم بى پايان را . و طالب ملك هر آينه طالب علو و عز و كمال باشد . و ليكن ملك دو است : يكى مشوب به انواع دردها ، و به زودى نيست شونده ، و ليكن عاجل است ، و آن در دنياست . و دوم ملك جاويدى هميشه است كه تيرگى و درد با وى نياميزد و منقطع نشود ، و ليكن آجل است . و آدمى عجول آفريده شده است ، و رغبت او در عاجل است . پس شيطان بيامده و عجلت او را وسيلت ساخته و به واسطهء آن او را به عاجل گمراه گردانيده ، و حاضر را در دل وى بياراسته ، و حماقت او را وسيلت ساخته ، و به واسطهء آن در آخرت مغرور گردانيده و با ملك دنيا ملك آخرت را وعده كرده . چنان كه پيغامبر - عليه السلام - گفت : الاحمق من اتبع نفسه هواها و تمنّى على اللّه ، اى ، نادان آن كس است كه نفس خود را متابع هواى او گرداند ، و بر خداى آرزو برد . پس مخذول به غرور او فريفته شد و به طلب عز دنيا و ملك آن بر اندازهء امكان مشغول گشت ، و موفق به رشتهء غرور او در چاه نشد ، چه مداخل مكر او بدانست ، پس روى از عاجل بگردانيد . پس حق تعالى از مخذولان عبارت فرمود و گفت : كَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ تَذَرُونَ الْآخِرَةَ . « 111 » زجر تنبيه مىفرمايد كه دنيا را دوست مىدارند و آخرت را مىگذراند . و گفت : إِنَّ هؤُلاءِ يُحِبُّونَ الْعاجِلَةَ وَ يَذَرُونَ وَراءَهُمْ يَوْماً ثَقِيلًا ، « 112 » اى ، بدرستى كه اين جماعت دنيا را دوست مىدارند ، و روزى گران را در پيش

--> ( 110 ) إسراء 17 - 85 . ( 111 ) قيامت 75 - 20 و 21 . ( 112 ) دهر 76 - 27 .